میراثآریا: روستای تاریخی خویین، در بخش حلب و دهستان ایجرود پایین، مجموعهای از آثار تاریخی و طبیعی را در کنار یک گویش کهن ایرانی در خود جای داده است؛ از میل تاریخی و برجمانند روستا گرفته تا مسجدها، حمام، آسیابها، دژها، کوچهباغها و طبیعت کوهستانی اطراف. مهمتر از همه، زبان خوئینی که در مطالعات زبانشناختی در مجموعه گویشهای تاتی قرار میگیرد، بخشی از هویت فرهنگی این روستاست؛ زبانی که در کنار میراث معماری، نیازمند ثبت و انتقال به نسلهای آینده است.
خویین در حدود ۶۰ کیلومتری مسیر زنجان ـ بیجار قرار گرفته و به دلیل برخورداری همزمان از جاذبههای تاریخی و طبیعی، در سالهای اخیر به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری استان زنجان مورد توجه قرار گرفته است. منابع گردشگری، از آثار و بناهایی مانند میل، دژ منده، آسیاب، حمام تاریخی و مسجدهای روستا در کنار طبیعت و درههای اطراف به عنوان مهمترین ظرفیتهای خویین نام بردهاند.
روستایی در میان کوه و باغ
خویین در منطقهای کوهستانی شکل گرفته و همین موقعیت جغرافیایی، هم در معماری و هم در شیوه زندگی مردم اثر گذاشته است. کوچهباغها، زمینهای کشاورزی و باغهای میوه، بخشی از سیمای سنتی روستا را تشکیل میدهند. انگور، سیب، زردآلو، گیلاس، آلبالو، قیسی، گردو، بادام، انجیر، هلو، به، گلابی و انواع آلو از محصولات باغی منطقه معرفی شدهاند و در کنار آنها محصولاتی مانند هندوانه، خربزه، طالبی، بادمجان، کدو، خیار، گوجهفرنگی و انواع سبزیجات نیز در مزارع کشت میشوند.
در چنین محیطی، معماری روستا را نمیتوان جدا از طبیعت آن دید. خانهها، کوچهها و باغها بخشی از یک بافت بههمپیوستهاند؛ بافتی که ارزش آن تنها در قدمت بناهای منفرد نیست، بلکه در ارتباط میان زندگی روزمره مردم و محیط پیرامون معنا پیدا میکند.
در کنار این بافت تاریخی، روایتهای محلی درباره گذشته خویین نیز فراوان است. درباره پیشینه روستا روایتهایی از ارتباط با مناطق مختلف ایران و حتی مهاجرت شماری از خوئینیها به مناطقی در خارج از ایران در دوره قاجار نقل شده است. این موارد بیشتر در شمار روایتهای محلی و شفاهی قرار میگیرند و برای تبدیل شدن به گزارههای قطعی تاریخی، نیازمند بررسی اسناد و پژوهشهای تاریخی هستند.
میل خویین؛ نشانهای تاریخی بر فراز روستا
اما شاید شاخصترین تصویری که هنگام نزدیک شدن به خویین در ذهن میماند، میل خویین باشد؛ بنایی برجمانند که بر فراز ارتفاعات ضلع غربی روستا قرار گرفته و از نقاط مختلف اطراف قابل مشاهده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی میراث فرهنگی استان زنجان، این بنا به سدههای پنجم تا هفتم هجری قمری نسبت داده شده و ارتفاع آن بیش از ۱۰ متر عنوان شده است. قرار گرفتن بنا بر ارتفاع طبیعی، یکی از مهمترین ویژگیهای آن است؛ زیرا چنین موقعیتی امکان دیدهشدن آن از فاصلههای دور را فراهم میکرده است.
میلها در جغرافیای تاریخی ایران کارکردهای گوناگونی داشتهاند و بسته به دوره و محل، میتوانستند برای دیدهبانی، راهنمایی مسیر و ارتباط بصری مورد استفاده قرار گیرند. درباره میل خویین نیز منابع محلی و گردشگری، بر کارکرد احتمالی آن به عنوان نشانه راه و نقطهای برای دیدهبانی تأکید کردهاند. ارتفاع و موقعیت آن بهگونهای است که میتوانسته بر بخش وسیعی از پیرامون اشراف داشته باشد و برای مسافران و کاروانهایی که در مسیرهای منطقه رفتوآمد میکردند، نشانهای قابل مشاهده باشد.
این بنا در میان مردم خویین با نام «گنبذ» یا «گنبد» نیز شناخته میشود. همین نام محلی نشان میدهد که میل تنها یک اثر تاریخی منفصل از زندگی مردم نیست، بلکه در حافظه جمعی روستا نیز جایگاه دارد.
اهمیت میل خویین البته تنها به قدمت آن محدود نمیشود. قرار گرفتن یک بنای برجمانند بر ارتفاعات طبیعی، چشماندازی ایجاد کرده که در آن معماری، جغرافیا و تاریخ در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. گردشگری در خویین نیز میتواند از همین نقطه آغاز شود؛ جایی که گردشگر پیش از ورود به بافت روستا، با نشانهای تاریخی مواجه میشود که بر فراز آن ایستاده است.
زبان خوئینی؛ میراثی که با مردم زنده است
اگر میل خویین را بتوان نماد تاریخی و معماری روستا دانست، زبان خوئینی را باید یکی از مهمترین نشانههای زنده هویت فرهنگی آن دانست.
مردم خویین به گویشی سخن میگویند که در منابع مختلف با عنوان خوئینی شناخته میشود و در رده زبانها و گویشهای تاتی قرار میگیرد. برخی منابع عمومی آن را «گویش خوئینی از زبان تاتی» معرفی کردهاند؛ مطالعات زبانشناختی جدیدتر نیز «خوئینی» را یکی از زیرگروههای تاتی در میان زبانها و گویشهای شمالغربی ایران طبقهبندی میکنند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تاتی یکی از مجموعههای مهم زبانها و گویشهای ایرانی شمالغربی است و در مناطق مختلفی از ایران به شکل گویشهای گوناگون باقی مانده است. خوئینی یکی از همین گونههای زبانی است که در خویین و پیرامون آن شکل گرفته و ویژگیهای خاص خود را حفظ کرده است.
از منظر زبانشناسی، خوئینی صرفاً فارسی محلی با چند واژه متفاوت نیست. برای آن ساختارهای دستوری و صرفی ویژهای گزارش شده است. پژوهشهای زبانشناختی، برای اسمها در خوئینی دو حالت دستوری «مستقیم» و «غیرمستقیم» را گزارش کردهاند. همچنین در ساخت فعل، ویژگیهایی مانند شیوه خاص ساخت زمان حال استمراری، جابهجایی پیشوندهای فعلی و استفاده از صداها و عناصر پیوندی مشاهده شده است. این ویژگیها نشان میدهد که با یک نظام زبانی دارای قواعد و ساختارهای مستقل روبهرو هستیم، نه صرفاً تفاوت تلفظی با فارسی معیار.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه خوئینی، تفاوت آن با ساختار رایج فارسی در جایگاه برخی عناصر جمله است. برای نمونه، در توصیف زبانشناختی این گویش آمده است که صفت الزاماً پس از اسم قرار نمیگیرد؛ همچنین در برخی ساختهای دستوری، پسوندها میتوانند به فعل و دیگر اجزای جمله متصل شوند. این تفاوتها برای زبانشناسان اهمیت دارد، زیرا امکان مطالعه تحول تاریخی زبانهای ایرانی و پیوند میان گونههای مختلف زبانهای شمالغرب ایران را فراهم میکند.
در کنار ویژگیهای دستوری، واژگان خوئینی نیز اهمیت فرهنگی دارند. بخشی از واژههایی که نسلهای قدیمیتر روستا به کار میبردهاند، حامل مفاهیمی مربوط به کشاورزی، دامداری، طبیعت، روابط خانوادگی، ابزارهای سنتی و شیوه زندگی گذشتهاند. بنابراین با از میان رفتن زبان، تنها شیوهای از سخن گفتن از بین نمیرود؛ بخشی از حافظه اجتماعی و نگاه مردم به جهان نیز ممکن است از دست برود.
برخی منابع، خوئینی را زبانی در معرض خطر معرفی کردهاند. مهاجرت، کاهش جمعیت روستا، تغییر الگوی ارتباطی نسلهای جدید و گسترش فارسی معیار میتواند زمینه کاهش کاربرد زبانهای محلی را فراهم کند. از این رو، ثبت واژگان، ضربالمثلها، داستانها، ترانهها، نام مکانها و شیوه گفتوگوی سالمندان میتواند برای حفظ این میراث اهمیت داشته باشد.
تاریخی که هنوز زنده است
اهمیت خویین تنها در یک بنا یا یک زبان خلاصه نمیشود. مجموعهای از عناصر طبیعی و فرهنگی در کنار هم، تصویری چندلایه از روستا ساختهاند. دژها و محوطههای تاریخی، آسیابها، حمام، مسجدها، قبرستانهای قدیمی، باغها، مزارع و کوههای پیرامون، هرکدام بخشی از این تصویر هستند. منابع گردشگری همچنین از جنگل گردو و درههای اطراف به عنوان ظرفیتهای طبیعی خویین نام بردهاند.
در چنین شرایطی، ثبت و حفاظت از میراث خویین تنها به مرمت یک بنای تاریخی محدود نمیشود. اگر قرار باشد خویین به عنوان یک مقصد گردشگری تاریخی و فرهنگی معرفی شود، زبان، معماری، طبیعت، صنایع دستی، محصولات کشاورزی و روایتهای شفاهی آن نیز باید بخشی از برنامه حفاظت و معرفی باشند.
خویین را شاید بتوان نمونهای از روستاهایی دانست که «میراث» در آنها هنوز از زندگی روزمره جدا نشده است. میل تاریخی بر فراز کوه قرار دارد، اما زبان مردم در خانهها و گفتوگوهای روزمره شنیده میشود؛ باغها و مزارع همچنان بخشی از سیمای روستا هستند و نامهای محلی، خاطره نسلهای گذشته را به امروز پیوند میدهند.
در نهایت، ارزش خویین را باید در همین پیوند میان گذشته و حال جستوجو کرد؛ روستایی که یک سو با بنایی چندصدساله به تاریخ نگاه میکند و سوی دیگر با زبان خوئینی، میراثی زنده را به نسل امروز رسانده است. حفظ چنین میراثی زمانی امکانپذیر است که بناها در کنار زبان، فرهنگ شفاهی و شیوه زندگی مردم دیده شوند؛ زیرا اگر یکی از این حلقهها حذف شود، تصویر خویین نیز بخشی از هویت واقعی خود را از دست خواهد داد.
گزارش از زهرا محمدی
انتهای پیام/
نظر شما